Η “Μυθιστορία”, με ιστορικές και γεωγραφικές αναπαραστάσεις, αποτελεί ένα πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο, χωρίς το οποίο ούτε κράτος ούτε δημοκρατία επιβιώνουν. Η αναθεώρηση της Μυθιστορίας στα Βαλκάνια θα οδηγούσε σε δυσάρεστες αναθεωρήσεις και της δυτικο-ευρωπαϊκής Μυθιστορίας.


Μετά από μια δεκαπενταετία, η Ευρώπη επανέρχεται στα Βαλκάνια. Προηγήθηκε η “Στρατηγική για τα Δυτικά Βαλκάνια” της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (6.2.18). Ακολούθησε η σύνοδος κορυφής στη Σόφια (17.5.18) ανάμεσα στην Ευρωπαϊκή Ένωση και τα Δυτικά Βαλκάνια. Η επάνοδος εξηγείται. Όλα τα προβλήματα συγκλίνουν εδώ. Ρωσική διείδυση, οικονομική ακινησία, οργανωμένο έγκλημα, διαφθορά, μεταναστευτικές ροές, ισλαμιστικές τρομοκρατικές οργανώσεις, ανεπίλυτα εδαφικά και εθνοτικά θέματα, κινεζικό ενδιαφέρον.
Τα Βαλκάνια επανακάμπτουν ως “μαλακόν υπογάστριον της Ευρώπης”. Την ίδια στιγμή σε απόσταση αναπνοής, συνεχίζεται η αποσταθεροποίηση της Μέσης Ανατολής. Πρόκειται για άλλη μια προσπάθεια της Ευρώπης να “εκπολιτίσει” μια περιοχή η οποία, από τις αρχές του 19ου αιώνα, την παρενοχλεί ποικιλοτρόπως. Όμως, με ποια πνευματικά εφόδια θα επιτύχει τώρα σε ό,τι απέτυχε επί δύο και πλέον αιώνες;

Βαλκάνια: Πόση Ιστορία παράγει και μπορεί να καταναλώσει

Οι πρόσφατες δηλώσεις του Donald Tusk δεν εμπνέουν αισιοδοξία. Επιστρέφοντας από τη βαλκανική περιοδεία του, πριν από την σύνοδο κορυφής στη Σόφια, υπενθύμισε ότι “τα Βαλκάνια παράγουν περισσότερη Ιστορία από όση μπορούν να καταναλώσουν”- εκτίμηση αποδιδόμενη στον Churchill.  Αν έτσι συνοψίζεται η δυτική διάγνωση για τα Βαλκάνια, η αντιμετώπιση αντιστοιχεί στη μέθοδο του “δασκάλου” Κονδυλάκη για την επίλυση μαθηματικών προβλημάτων: “το κάτω-κάτω καταργούμεν την υφαίρεσιν”- εν προκειμένω την Ιστορία.
Η απλουστευτική αυτή θεραπεία έχει επανειλημμένως προταθεί. Πλείστοι όσοι εμπειρογνώμονες και πολιτικοί έχουν καλέσει τους Βαλκανίους «to travel light», να απαλλαγούν από το βάρος της Ιστορίας. Όμως οι Βαλκάνιοι εμμένουν στις αποσκευές τους. Το κατ’ εξοχήν πρόβλημα Ιστορίας, το Μακεδονικό, έρχεται και επανέρχεται.
Η Ιστορία είναι στην πραγματικότητα το σύνολο των συμβόλων τα οποία εξασφαλίζουν την συνοχή ενός λαού. Μείγμα από μύθους και αλήθειες. Η “Μυθιστορία” κατά τον μεγάλο ιστορικό William H. McNeill, με ιστορικές και γεωγραφικές αναπαραστάσεις, αποτελεί ένα πολύτιμο πολιτικό κεφάλαιο, χωρίς το οποίο ούτε κράτος ούτε δημοκρατία επιβιώνουν. Αν οι Βαλκάνιοι εξαφάνιζαν την Ιστορία, οι Ευρωπαίοι θα είχαν να διαχειριστούν ένα άλλο Αφγανιστάν, με συνομιλητές warlords. 

Ιστορία και μυθιστορία

Το πρόβλημα με τη βαλκανική Ιστορία δεν είναι η υπερπαραγωγή, αλλά αντιθέτως η ανεπάρκεια. Καθώς καλείται να καλύψει τις ανάγκες όσων εθνών προέκυψαν από τη διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Έτσι εξηγούνται πολλοί από τους βαλκανικούς ανταγωνισμούς. Για να οικοδομηθεί η μακεδονική εθνική ταυτότητα, χρησιμοποιήθηκαν στοιχεία από την ελληνική “παραγωγή”. Η Ελλάδα, όμως, δεν δέχεται να στερηθεί ζωτικά κεφάλαια από τη δική της “κατανάλωση”.
Όσο τα βαλκανικά κράτη ζούσαν χωρισμένα, το καθένα ανέπτυσσε ατομική “Μυθιστορία”. Και αγνοούσε τη “Μυθιστορία” του γείτονα. Επί δεκαετίες συμβιώσαμε με τους Βουλγάρους και τους Σέρβους, χωρίς να ασχοληθούμε με τις καταβολές των αδελφών Κυρίλλου και Μεθοδίου. Σήμερα, όμως, με την ευρωπαϊκή οικοδόμηση, την παγκοσμιοποίηση και τον ρόλο των διεθνών οργανισμών, η τακτική αυτή δεν αποδίδει. Με το μακεδονικό, οι διεθνείς θεσμοί μάς αναγκάζουν να καθορίσουμε σαφή σύνορα ως προς τις “Μυθιστορίες” μας. Τι είναι η Μακεδονία; Η γεωγραφική περιοχή την οποία αποσκοπούσε να απελευθερώσει η σλαβική επανάσταση του Ήλιντεν, συμπεριλαμβανομένης και της Θεσσαλονίκης; Η γεωγραφική αφετηρία της εποποιίας του Μεγάλου Αλεξάνδρου; Η Ιστορία νοηματοδοτεί τον χώρο; Ή, αντιθέτως, ο γεωγραφικός χώρος καθορίζει σε ποιον ανήκει η Ιστορία; Οι απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά έχουν γεωπολιτικές συνέπειες. Άλλες συνδέουν τους εκ Σκοπίων με τη Βουλγαρία, άλλες με την Ελλάδα.

Επικίνδυνη η όποια αναθεώρηση

Το πανδώρειο κουτί της Ιστορίας έχει ανοίξει. Δεν κλείνει διά της βίας. Ακόμη και αν η άμεση δυτική προτεραιότητα, η διεύρυνση του ΝΑΤΟ και οι διαπραγματεύσεις για την Ευρωπαϊκή Ένωση, αντιμετωπιστεί με κάποια εμβαλωματική συμφωνία, τα προβλήματα θα παραμείνουν. Οι εντάσεις μεταξύ Αθηνών, Σκοπίων, Βελιγραδίου και Σόφιας δεν θα παύσουν. Οι εσωτερικές αντιδράσεις και διαιρέσεις μέσα στις χώρες δεν θα εξαφανιστούν. Η επιβολή λύσης από την Ευρώπη και τις Ηνωμένες Πολιτείες θα εντείνει τον αντιδυτικισμό, διευκολύνοντας τη ρωσική επιρροή. 
Χρειάζεται ευρεία και βαθειά αναθεώρηση των βαλκανικών Μυθιστοριών. Δηλαδή, να αμφισβητηθούν οι δυτικές ιστορικές και γεωγραφικές αναπαραστάσεις τις οποίες υιοθέτησαν ενθουσιωδώς οι εκδυτικισμένες μετα-οθωμανικές εθνικιστικές ελίτ. Μια τέτοια αναθεώρηση συνεπάγεται σοβαρές γεωπολιτικές συνέπειες. Θα διαμόρφωνε ένα συνεκτικό βαλκανικό πολιτικό και οικονομικό σύνολο, προεκτεινόμενο σε ένα μέρος της Τουρκίας, μέσα στο οποίο θα μπορούσε να επανενσωματωθεί η Ιστορία. Η “παραγωγή” θα επαρκούσε για την “κατανάλωση”. 
Η Δύση δεν φαίνεται να ευνοεί ένα νοτιο-ευρωπαϊκό σύνολο. Η αναθεώρηση της βαλκανικής Μυθιστορίας θα οδηγούσε σε δυσάρεστες αναθεωρήσεις και της δυτικο-ευρωπαϊκής Μυθιστορίας. Παραλλήλως, θα στερούσε τον ευρωπαϊκό πυρήνα από δυνατότητες να ασκεί πολιτική διαιρείν και βασιλεύειν. Επομένως, οι νέες ευρωπαϊκές προσπάθειες για “εξευρωπαϊσμό των Βαλκανίων”, εφ’ όσον στηρίζονται στα ίδια πνευματικά θεμέλια με τις προγενέστερες, θα έχουν ανάλογα αποτελέσματα.
Διαβάστε το προηγούμενο άρθρο του Γιώργου Πρεβελάκη στο new deal

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.